Yapay Zeka Çağında Üniversitenin Sizin İçin Değerli Olup Olmadığına Nasıl Karar Verilir (2026)

Geçimimi üniversiteye kabul sınavları eğitimi vererek sağlıyorum, bu yüzden doğal olarak üniversitenin değerli olduğunu söylemem bekleniyor. Bire bir ders verdiğim öğrencilerim için üniversiteye gitmek tartışmasız bir konu. Ancak işimin dışında konuştuğum birçok kişiye ne iş yaptığımı söylediğimde şunu soruyorlar… yapay zeka çağında üniversitenin gerçekten değerli olduğunu düşünüyor musunuz?

Cevabım, birkaç cümleye sığdıramayacağım kadar incelikler barındırıyor, bu yüzden onlara göndermek için bu makaleyi yazdım. Hayır, üniversite her zaman değerli değil. Ancak yapay zeka, bir üniversite eğitiminin değerini azaltmak yerine aslında onu artırdı.

Yanıltıcı Üniversite Yatırım Getirisi

Maddi konular önemlidir. Üniversiteleri araştırırken bir noktada ister öğrenci, ister ebeveynler, isterse her ikisi olsun herkes üniversitenin yatırım getirisine bakar. (Bunu yapmak için harika bir web sitesi burası!)

Saf parasal terimlerle ifade etmek gerekirse, birçok kişi bazı üniversite diplomalarının ve bazı üniversitelerin buna değmediğini fark etti. (Mutluluğa bir fiyat etiketi koyamazsınız ha-ha). Sorun da burada yatıyor. Belirli bir üniversitenin veya belirli bir diplomanın yatırım getirisine bakıp mevcut eğilimlerin devam edeceğini beklemek, geçmişteki performansı gelecekteki garantilerle karıştırmaktır. Başka bir deyişle, STEM alanları geçmişte başarılı oldu, dolayısıyla gelecekte de başarılı olmaya devam edecekler. Bu mantık kısmen doğru olsa da kesin değildir. Ancak ele alacağım daha ilgi çekici örnekler beşeri bilimlerin değeriyle ilgili; bu değerin, yaygın LLM (büyük dil modeli) kullanımı nedeniyle mantıksal olarak artacağı çıkarımında bulunulabilir.

Hesaplanmış Yatırım Getirisi Örnekleri

Sorun yatırım getirisi hesaplayıcıları değil. Yatırım getirisi hesaplayıcılarının iyi verileri var; veri hijyeni perspektifinden bahsediyorum. Yatırım getirisi hesaplayıcılarının sorun olmadığını, asıl sorunun bunları ne kadar aşırı derecede yanıltıcı bir şekilde kullandığımızı açmak için birkaç üniversite yatırım getirisi matematiği örneği göstereceğim.

Bir İngiliz dili ve edebiyatı diplomasını ele alalım:

Ziprecruiter, ortalama bir İngiliz dili ve edebiyatı mezununun 58.000 dolar kazandığını söylüyor. Yine, veriler aslında gerçekten iyi; medyana kadar iniyor ve medyan dağılımının geniş olduğunu belirtiyor, yani İngiliz dili ve edebiyatı mezunları beklenen yatırım getirisi açısından çok farklı yerlerde bulunuyor. Bu, iyi ve ayrıntılı olarak çözümlenmiş bir veridir.

Karar vermek için yatırım getirisi hesaplayıcılarını kullanmanın neden sakıncalı olabileceğine değinmeden önce, öncelikle istatistikler hakkında biraz konuşmamız gerekir. Birçok insan “ortalama” terimini “ABD'deki ortalama gelir 69.770 dolardır” cümlesindeki gibi düşünüyor, ancak ortalama bir ABD'li çalışan sanki 2,5 çocuğu varmış gibi bir yılda o kadar kazanmıyor; aslında kazanmıyorlar.

Ortalama ABD'li çalışan, ortalama geliri kazanmaz. Bunun kafa karıştırıcı gelebileceğini biliyorum, ancak bunlar “ortalama” kelimesinin iki farklı kullanımıdır. Ortalama çalışan, en yaygın olanı, sıradan insanı ifade eder. Ortalama gelir ise istatistiksel ortalamayı belirtir. Bu iki şey aynı değildir.

Gelir söz konusu olduğunda, ortalama rakam yanıltıcıdır çünkü ortalamayı yukarı çeken birkaç çok yüksek gelirli kişi vardır. Bu durumda medyan daha faydalıdır: Medyan ABD'li çalışan 46.960 dolar kazanır; bu rakam, “ortalama” bir ABD'li çalışanın kazanmayı bekleyebileceği miktara çok daha yakındır. Bu, 22.810 dolarlık bir farktır. Hayat planlarınızı bir ortalamaya dayanarak yapmaya çalışırsanız ki insanlar bunu sürekli yapar, medyana ulaştığınızda büyük bir hayal kırıklığına uğrayarsınız.

Bu makale, üniversitenin değerli olup olmadığı sorusunu yanıtlayacak; cevap niceliksel değil, nitelikseldir. Üniversite son derece kazançlı olabilir. Ancak yatırım getirisini harcanan yüzdelere karşılık kazanılan yüzdeler üzerinden karşılaştırmanın yanlış olduğu tamamen ayrı bir düzlem daha vardır. Finansal konular son derece önemlidir… yalnızca üniversitenin arkasındaki matematiği tam olarak ifade edemezler. Bunun nedeni, yatırım getirisinin birinin ne yapmaya motive olduğunu veya işlerin nasıl geliştiğini size söylememesidir.

Siyah Kuğu Olayları

Elmalarla armutları karşılaştırmak zordur; insanlar “üniversite diploması için ortalama yatırım getirisi x kadardır” dediklerinde bunu yapmaya çalışıyorlar. Yatırım getirisine dayanarak belirli bir üniversite diploması almayı planlamanın neden sakıncalı olacağını anlamak için tarihte çok gerilere gitmemize gerek yok.

Tartışmasız bir “yüksek yatırım getirili” üniversite ana dalı olan bilgisayar mühendisliğinin bir ana dal olarak ortaya çıkışını ele alalım. 1960'tan 2015'e kadar olan üniversite mezunlarının başlangıç maaşlarına ilişkin resmi bir çalışma, bilgisayar mühendisliğini kapsayamadı bile çünkü 1960'larda bu disiplin henüz mevcut değildi.

Bilgisayar Mühendisliği bir alan olarak 70'lerde ortaya çıktı ve 80'ler ile 90'ların başlarında büyüdü. Ancak disiplin, yaklaşık 1994-2004 döneminde neredeyse iki katına çıkarak patlayıcı bir büyüme görmedi. Aşağıdaki kişiler, alanın en büyük genişlemesinin başlangıcında, 90'ların ortalarında bilgisayar bilimi veya bilgisayar mühendisliği diplomasıyla mezun oldular. Hiçbiri bir üniversite yatırım getirisi hesaplayıcısına bakıp ne kadar başarılı olacaklarını öngöremezdi.

• Marc Andreessen: Bilgisayar bilimleri lisans derecesi, Illinois Üniversitesi, 1993. Mosaic'in kurucu ortaklarından biri oldu, Netscape'i kurdu ve şu anda mega düzeyde bir risk sermayedarıdır.
• Sergey Brin: Matematik ve bilgisayar bilimleri lisans derecesi, Maryland Üniversitesi, 1993. Google'ın kurucu ortağı.
• Larry Page: Bilgisayar mühendisliği lisans derecesi, Michigan Üniversitesi, 1995. Google'ın kurucu ortağı.
• Brian Acton: Bilgisayar bilimleri lisans derecesi, Stanford, 1994. Yaklaşık 19 milyar dolara Facebook'a satılan WhatsApp'ı kurdu.
• Max Levchin: Bilgisayar bilimleri lisans derecesi, Illinois Üniversitesi, 1997. PayPal'ın kurucu ortağı.

(Bu listede Steve Jobs'un adı dikkat çekecek şekilde yer almıyor çünkü Reed College'ı bırakmadan önce İngilizce eğitimi almıştı)

Finansal konular çok önemli olmakla birlikte, bir üniversite diploması sadece bir yatırım getirisinden ibaret değildir. Bu niteliksel bir karardır. Ve bu, sizin ve çocuğunuzun vermesi gereken bir karardır.

Yapay Zeka İşlerimizi Elimizden Almayacak mı?

Her şeyden önce, üniversiteye gitmek ile eğitim aldığınız alanda bir iş bulmak arasında bağlantı kurmak zordur. İngilizce mezunları İngilizce profesörü olmaz; sosyoloji mezunları sosyolog olmaz; oyunculuk mezunları her zaman oyuncu olmaz ve böyle devam eder. Bu bağlantıyı daha ayrıntılı olarak incelemek istiyorum. Ancak öncelikle, yukarıda söylenenleri belirttikten sonra…

Hayır, yapay zeka işlerimizi elimizden almayacak. Stanford tarafından yapılan araştırmaya göre, yapay zekanın iş gücü üzerindeki etkisi küçük olmuştur.

“Ayrıca yapay zekanın, en yüksek düzeyde maruz kalan mesleklerde istihdamı veya iş ilanlarını baskıladığına dair çok az kanıt var. Yapay zekaya yüksek düzeyde maruz kalan mesleklerdeki istihdam eğilimleri oldukça istikrarlıdır. Kodlama ağırlıklı mesleklerde istihdam büyümesi biraz yavaşlamış olsaleased de pozitif kalmaya devam etmektedir. Yapay zeka benimsenmesinin şirketlerin iş ilanlarını olumsuz yönde etkilediğine dair hiçbir kanıt yoktur. Aslında, son bir yıl içinde en yüksek düzeyde maruz kalan bir meslek olan yazılım geliştiriciler için çevrimiçi iş ilanları, diğer mesleklere göre daha hızlı büyümüştür. Kurumsal yapay zekayı benimseyen şirketler arasında istihdam, benimsenmeyi izleyen iki yıl içinde yüzde 10 oranında artmış olup bu etki, kişi başına en yüksek yapay zeka harcamasına sahip şirketler tarafından yönlendirilmiştir.”

Genel rakamlar yapay zekanın işleri yok ettiğini göstermiyor. Ancak yeni mezunlar tam olarak yapay zekanın en iyi şekilde yönettiği mesleklere girmekteler ve buralarda kariyerin başındaki işe alımlar zayıfladı. Araştırmacılar bunun ne kadarının yapay zekadan, ne kadarının faiz oranlarından kaynaklandığını henüz söyleyemiyorlar, ancak izlenmesi gereken bir durum.

Yapay zeka, üniversiteye gitme kararını nasıl etkiler?

Bu giriş seviyesindeki zayıflık, üniversitenin aslında ne amaçla var olduğuna dair en güçlü argümandır. Çok cesur bir iddiayla, bir kişinin üniversitedeki ana dalı ile işi arasındaki bağlantıya ilişkin konuyu ele alacağım. Bir iş için üniversiteye gitmemek her zamankinden daha önemlidir. Üniversiteye eleştirel muhakeme becerilerini geliştirmek için gidersiniz. Teknik eğitime ihtiyacınız varsa, o zaman yüksek öğrenim okuluna gidebilirsiniz: hukuk fakültesi, tıp fakültesi, yüksek lisans/doktora eğitimi. Ancak üniversitenin amacı, her zaman eleştirel muhakeme becerileri geliştirmek olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Açıklamama izin verin.

Geçtiğimiz 30 yılda üniversite maliyetleri esasen iki katına çıktı. Bunun pek çok nedeni var ve bunların birçoğu iyi nedenler değil. Bunları tek tek saymak ve tartışmak bu denemenin kapsamı dışındadır. Daha önce belirtildiği gibi, finansal konular önemlidir. Üniversite maliyetlerinin artması, beklenen yatırım getirisiyle karşılaştırıldığında, özellikle uygulamalı mesleki eğitim olmadığında, son 30 yılda birçok kişinin bir üniversite eğitiminin değerini sorgulamasına neden oldu. Bu anlaşılabilir bir durumdur.

Üniversite yatırım getirisini artırmak amacıyla, iyi niyetli kişiler daha sonra üniversite müfredatının bir parçası olarak uygulamalı mesleki eğitimi dahil ettiler (stajlar dışındaki iş eğitimini kastediyorum). Ancak ben bu hamlen tecnología yanlış yönlendirildiğini savunuyorum. LLM'lerin ortaya çıkışının kanıtladığı gibi teknoloji daha hızlı geliştikçe, ileri teknoloji içeren herhangi bir uygulamalı çalışmanın hızla eskiyip geçersiz hale gelmesi muhtemeldir. Yazılım mühendislerinin programlama dillerini değil ilkeleri öğrendikleri yaygın bir bilgidir. Benzer şekilde, uygulamalı eğitim aslında bir üniversite diplomasının kötü bir şekilde kullanılmasındadır. Çünkü geliştirilmesi en zor olan ve üniversitelerin gerçekten de yetiştirme konusunda oldukça iyi bir iş çıkarabileceği tek şey şudur: eleştirel muhakeme becerileri. Bu, nicelleştiremeyeceğiniz veya ölçemeyeceğiniz ancak birçok kez karşılığını verecek ve veren nihai mesleki beceridir.

Üniversite (ve Beşeri Bilimler Diploması) Neden Her Zamankinden Daha Değerli?

Başlangıçta sorulan soruya geri dönersek: Üniversiteye gitmeye değer mi? Özellikle de yapay zeka göz önüne alındığında. Cevabım şudur: Eğer üniversite oğlunuz veya kızınız için uygunsa, gitmek için bundan daha iyi bir zaman olmamıştı. Ancak asıl sorun aslında üniversite yatırım getirisi değildir; çok fazla insanın yanlış nedenle üniversiteye gitmesidir. Beşeri bilimler diplomasına sahip kişilerin önümüzdeki birkaç yıl içinde son derece aranan kişiler olacağını düşünüyorum; belki de şu anki iyi yazılım mühendisleri gibi. Bunun nedeni tamamen LLM'lerin nasıl çalıştığı (veya çalışmadığı) ile ilgilidir.

LLM'ler hiçbir şey bilmez. Temelde süslenmiş otomatik düzeltme makineleridir. Telefonunuz, siz “th” yazdıktan sonra “thinks” kelimesini yazacağınızı düşündüğünde, bu LLM'lerin üzerinde çalıştığı ilkeyle aynıdır. Yalnızca bunu o kadar büyük ölçekte yaparlar ki, insanlar (nörotipikler) onlara insan düşünceleri atfeder; örneğin muhakeme yeteneği gibi.

Ancak LLM'lerin muhakeme yeteneği yoktur. Kullanıcının girdisine dayanarak hangi yanıtın kullanıcıyı en çok tatmin etme ihtimalinin yüksek olduğunu bilirler ve hepsi bu. Ancak kullanıcının yapmaya çalıştığı şeyi yapıp yapmaması gerektiğini bilmezler. Etik açıdan, ahlaki açıdan, finansal açıdan. Yerinde bazı koruma önlemleri vardır, ancak temel olarak yapay zeka hiçbir şey bilmez.

Bazı insanlar LLM'leri (ChatGPT, Claude) AGI'den (Yapay Genel Zekadan) ayırt etmeye çalıştı. “Genel” kelimesi, AGI'yi yapay zekadan ayırmak ve muhakeme edebilen bir AGI'yi belirtmek için kullanılır. Bu ayrım gereklidir çünkü yapay zeka muhakeme edemez. En iyi araştırmacılara göre (Uzmanların Gözünden Yapay Zeka kitabı), şu anda AGI'nin neye benzeyeceğini veya oraya nasıl ulaşacağımızı bilmiyoruz. LLM'ler AGI değildir ve muhakeme edemezler.

Ancak insanlar yapay zekanın muhakeme edebileceğini düşünmeye devam ediyor. Ve bu önümüzdeki dönemde bir sorun olacak. Karşılaştırılabilir bir benzetme için, 90'larda iş dünyasında olanlara Lotus'un Excel'den daha popüler olduğu zamanın nasıl bir şey olduğunu sorun. Size, insanların iş modellerini Excel'e (veya Lotus'a) koyup elektronik tablo onlara öyle söylediği için bir gecede milyoner olacaklarını öğrendiklerini söyleyeceklerdir. Tanıdık geldi mi? O zaman ile şimdi arasındaki tek fark, yapay zekanın bir elektronik tablodan çok daha ikna edici olmasıdır ve bunun nedeni yapay zeka şirketlerinin bize LLM'lerin bir elektronik tablodan çok daha akıllı olduğunu düşünmemizi sağlamaya devam etmesidir.

Ancak bu denemenin amacı, ebeveynlerin veya öğrencilerin bir üniversite eğitiminin değerini ifade etmelerine yardımcı olmaktır. Üniversitenin değeri, dünyayı anlamlandırmanıza ve sorunları çözmede ön saflarda yer almanıza yardımcı olmasıdır. Muhteşem bir kariyer için altın bir bilet değildir ve tüm sıkı çalışmanızın sonu da değildir. Bir üniversite diplomasının sizi hazırlayabileceği şeyleri yapmak istiyorsanız, üniversite eğitimi değerlidir.

Niteliksel karar

Nasıl bir hayata sahip olmak istediğinizi soruyorum. Basit gibi görünen bir karar vermek için çelişkili görüşler ve araştırmalar arasında boğulmanıza gerek kalmadan çok sıkı çalıştığınız bir hayat mı istiyorsunuz? Bu soruya “evet” yanıtını verdiyseniz, üniversiteye gitmeyin. Ancak potansiyel olarak neleri feda ettiğinizi de anlayın.

Çok sıkı çalışmak, sorunları dikkatle incelemek, farklı bakış açılarını anlamak için bakış açınızı sürekli olarak nasıl değiştireceğinizi öğrenmek, kendinizi ustalaşabileceğinizden çok daha fazla konuya maruz bırakmak istiyorsanız, o zaman üniversite sizin için doğru seçim olabilir.

Bu iki karar arasındaki önemli ayrım, her birinin farklı bir yaşam tarzı olmasıdır; biri mutlaka diğerinden daha çok çalışıyor değildir. Biri diğerinden daha iyidir de demek yanlıştır. Ayrıca bir seçeneğin her insan için evrensel olarak daha iyi olduğu da doğru değildir. Seçeneğin kişiyle uyumlu olması gerekir. Bu kılavuzun sizin için doğru seçeneği seçmenize yardımcı olmasının nedeni budur. Cevaplamanız gereken soru şudur: Üniversite sizin için değerli mi?